Voor de historische Franse encyclopedie van Diderot en d'Alembert zie Encyclopédie.

  Een meerdelige encyclopedie.

Een encyclopedie is een gestructureerde, geschreven verzameling van menselijke kennis, vaak met aanvullingen zoals afbeeldingen, geluidsopnames en videomateriaal. Een woordenboek kan een definitie of een synoniem van een woord geven, maar een encyclopedie legt een begrip uit, verklaart het belang en de ontwikkeling ervan, verhaalt hoe het begrip zich verhoudt tot een meer algemeen kennisgebied en verwijst naar eventuele onderdelen, afgeleiden en deelgebieden.

In de academische wereld wordt het woord encyclopedie ook gebruikt voor het leervak dat een algemene inleiding tot de vakwetenschap inhoudt met een overzicht van de verschillende vakdisciplines en dat in de bachelor-opleiding wordt aangeboden.

  Etymologie

Het Nederlandse woord encyclopedie stamt van het klassiek Grieks "ἐγκύκλιος παιδεία" (transliteratie: "enkyklios paideia") en betekent letterlijk "algemene vorming". Sommige encyclopedieën bevatten echter uitsluitend specialistische kennis op een enkel gebied. De term werd in 1541 voor het eerst (bijvoeglijk) gebruikt door de Antwerpenaar Joachimus Fortius Ringelbergius (±1499-±1556) in zijn werk Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia (Bazel, 1541). Als zelfstandig naamwoord in de titel kwam het als eerste voor in Encyclopaedia seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam prophanarum epistemon (Bazel, 1559) van de Kroatische encyclopedist Pavao Skalić (1534-1573).

De ordening in rubrieken berust op een wetenschapssystematiek die teruggaat op de Artes Liberales uit het hellenistisch opvoedkundig model en op de moderne systematiek der wetenschappen zoals die werd ontwikkeld door de filosoof sir Francis Bacon. De zgn. alfabetische ordening van een encyclopedie is van recentere datum.

  Soorten

Encyclopedieën kunnen algemeen van aard zijn en artikelen bevatten over allerlei onderwerpen of ze kunnen gespecialiseerd zijn (bijvoorbeeld een medische encyclopedie of een taalkundige encyclopedie). Je hebt bijvoorbeeld ook een encyclopedie die interactie toestaat. Dit is bij de meeste encyclopedieën echter niet het geval.

Naast algemene encyclopedieën bestaan er thematische encyclopedieën, bijvoorbeeld op het gebied van de film, gezondheidszorg, kunst, popmuziek, planten, dieren, geschiedenis, wijn, auto's of landen. Bovendien bestaan er encyclopedieën voor bepaalde doelgroepen zoals de Encyclopedie voor de jeugd.

Men onderscheidt ruwweg twee manieren waarop de informatie in een encyclopedie ontsloten wordt:

• het Angelsaksische type, met enkele lange, diepgravende, veelal thematisch opgezette artikelen, en een uitgebreid register. Bekendste voorbeeld is de Encyclopædia Britannica.
• het Duitse type (Konversationslexicon), met een groot aantal beknopte artikelen.

Een encyclopedie wordt samengesteld door encyclopedisten. Doorgaans is er een centrale redactie die vakspecialisten inhuurt om artikelen te schrijven of bij te werken.

  Verkoop

De aankoop van een encyclopedie op papier was een kostbare zaak, waarmee uitgevers veel geld konden verdienen. De verkoop gebeurde regelmatig via (al dan niet telefonische) colportage, waarbij de verkopers uitgebreid wezen op het belang van het in huis hebben van een encyclopedie (bijvoorbeeld "voor de kinderen"). Een encyclopedie gold vroeger als een aankoop voor het leven. Dat geldt niet voor de digitale versie. Elk jaar komen nieuwe versies uit van diverse encyclopedieën op cd-rom.

  Geschiedenis

  Vroege encyclopedieën

  Delen van een oude editie van de Brockhaus, een Duitstalige encyclopedie

Veel schrijvers uit de Oudheid, zoals Aristoteles, probeerden geheelomvattend over menselijke kennis te schrijven. Het eerste werk dat als een encyclopedie is aan te merken, is de Naturalis Historia uit de 1e eeuw n.Chr. van Plinius de Oudere. De Etymologiae van Isidorus van Sevilla is een encyclopedisch werk uit de 7e eeuw dat eeuwenlang groot gezag genoot. Een belangrijk werk was ook de Suda, een encyclopedie uit de 10e eeuw over klassieke en Byzantijnse schrijvers. Dankzij de Suda is veel kennis over de Griekse oudheid bewaard gebleven.

  Middeleeuwen

Uit de 13e eeuw is het Speculum maius van Vincent van Beauvais bekend, een zeer omvangrijk werk van 80 delen. Andere middeleeuwse encyclopedieën zijn onder meer:

• Hrabanus Maurus : De rerum naturis;
• Brunetto Latini : Li Livres dou Tresor ;
• Jacob van Maerlant : Der Naturen Bloeme ;
• Lambert van Sint-Omaars : Liber floridus
• Thomas van Cantimpré, De natura rerum.

  Latere encyclopedieën

De Brit John Harris (±1666–1719) wordt vaak genoemd als de eerste die in 1704 het nu bekende encyclopedieformaat bepaalde met zijn Lexicon technicum. Zijn landgenoot Ephraim Chambers publiceerde in 1728 een hierop gebaseerde Cyclopaedia. De eerbiedwaardige Encyclopædia Britannica begon bescheiden: tussen 1768 en 1771 werden drie delen gepubliceerd. De editie van 2010 was de laatste papieren uitgave van de Encyclopædia Britannica.^[1]

De bekendste van de vroege encyclopedieën is wellicht de Franse Encyclopédie, geredigeerd door Jean Baptiste le Rond d'Alembert en Denis Diderot, werd uitgebracht in 1772. Deze Encyclopédie was sterk polemisch en antiklerikaal: de rooms-katholieke Kerk en het christelijk geloof moesten het ontgelden. Pierre Larousse werkte in die traditie verder. Deze encyclopedie werd in veel landen verboden.

De Berlijnse arts Johann Georg Krünitz schreef tussen 1773 en 1796 de eerste moderne Duitse encyclopedie, de Oekonomische Encyklopädie. Van dit werk verschenen (grotendeels postuum) 242 delen met in totaal ongeveer 170.000 pagina's.

De Parijse encylopedist en uitgever Pierre Larousse publiceerde de Grand Dictionnaire universel du XIXe siècle (zeventien delen van elk 1500 bladzijden), die verscheen tussen 1866 en 1877. Bij uitgeverij Larousse verscheen in de periode 1898-1907 ook de Nouveau Larousse illustré (zeven delen, met supplement) van Claude Augé (1854-1924), die opviel door de overvloedige illustraties. Van deze laatste encyclopedie, die meer informatief en educatief van karakter was, werden gedurende dertig jaar meer dan 250.000 exemplaren verkocht.

  De digitale encyclopedie

Ongeveer vanaf de jaren 90 van de 20e eeuw verschenen de eerste digitale encyclopedieën: niet op papier, maar op cd-rom of dvd of online toegankelijk. Deze waren al snel veel goedkoper, bij een gelijk aantal of zelfs groter en uitgebreider aantal artikelen, dan de gedrukte exemplaren. Een ander verschil met voorheen was dat aanpassingen aan artikelen snel doorgevoerd kunnen worden en beschikbaar gesteld aan klanten zonder dat deze een jaarlijks te verschijnen supplement moeten aanschaffen of zelfs een hele nieuwe druk moesten bestellen. Dit betekende het einde van de papieren encyclopedieën. Na 1993 zijn er in Nederland geen grote encyclopedieën meer op papier verschenen: de negende druk van de Winkler Prins, verschenen tussen 1990 en 1993, was de laatste.

De Encyclopædia Britannica kwam in 1999 kosteloos beschikbaar op het internet; de uitgever hoopte op voldoende advertentie-inkomsten, maar stapte al snel over op betaalde abonnementen. De Encyclopædia Britannica Eleventh Edition, de editie uit 1911 van de Encyclopædia Brittanica, is integraal beschikbaar op het Web; deze editie is publiek domein omdat ze meer dan 70 jaar oud is.^[2]

Een andere encyclopedie, Microsoft Encarta, verscheen in de jaren 1990 op cd-rom en later op het Web, maar werd in 2009 stopgezet.^[3][4]

  Wikipedia

Zie Wikipedia voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Wikipedia is een digitale encyclopedie, uitgevoerd als een wiki. In tegenstelling tot traditionele encyclopedieën, op papier of digitaal, wordt niet alle tekst geschreven (en gecontroleerd) door een professionele redactie. Het is een project waarin iedereen tekst, beeld en geluid kan toevoegen en veranderen. Wikipedia noemt zichzelf de vrije encyclopedie. Critici argumenteren dat door vandalisme en amateurisme van de bijdragers de betrouwbaarheid van de geleverde artikelen snel zal dalen, maar onderzoek^[bron?] hiernaar heeft uitgewezen dat deze nog steeds niet veel verschilt met een 'gesloten' encyclopedie. Dit komt doordat een grote gemeenschap vrijwillige 'Wikipedianen' alle artikelen dagelijks in de gaten houden zodat vandalisme of onzorgvuldige toevoegingen meestal snel opgemerkt worden en verbeterd worden. Binnen enkele jaren is Wikipedia uitgegroeid tot de grootste en meest geraadpleegde encyclopedie ooit. De inhoud is onder een vrije copyleftlicentie (de CC-BY-SA en GFDL) beschikbaar en mag dus door iedereen vrijelijk gebruikt worden in eigen geschriften of websites, mits aan de voorwaarden van die licenties voldaan wordt.

  Nederlandstalige encyclopedieën

De eerste volwaardige Nederlandstalige encyclopedie, de Winkler Prins Encyclopedie, werd eigenhandig geschreven door Anthony Winkler Prins en bestond uit zestien delen (1870-1882). De hoogtijdagen voor Nederlandstalige encyclopedieën waren de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog. De voornaamste waren:

• Christelijke Encyclopedie
• ENSIE
• Grote Nederlandse Larousse Encyclopedie (GNLE)
• Grote Spectrum Encyclopedie
• De Katholieke Encyclopaedie (1933 - 1955)
• Grote Oosthoek
• Sesam Encyclopedie 12 delen pocketformaat (gegevens van Oosthoek)
• Standaard Encyclopedie
• Summa Encyclopedie
• Encyclopedie voor iedereen (Uitgeversmaatschappij W. de Haan N.V.)
• Grote Winkler Prins encyclopedie

  Referenties

  Externe links

• Encyclopædia Britannica
• L'Encyclopédie de Diderot et d'Alembert.
• Citizendium: Engelstalige encyclopedie.
• Scholarpedia: the free peer-reviewed encyclopedia: Engelstalige encyclopedie geschreven door wetenschappers.
• Vakgroep Boek-, Bibliotheek- en Informatiewetenschap (Universiteit van Amsterdam): Encyclopedieën: Overzicht van encyclopedieën in het Nederlands, Duits, Frans en Engels.
• Leerstoelgroep Boekwetenschap en handschriftenkunde (Universiteit van Amsterdam): Encyclopedieën: Overzicht diverse encyclopedieën.