Gemaal De Cruquius
Gemaal De Cruquius
Locatie	Haarlemmermeer
Huidig gebruik	Museum
Bouw gereed	1849
Opening	1849
Sluiting	1933
Monumentstatus	Rijksmonument
Monumentnummer	19918
Architect	Jan Antonius Beijerink

Gemaal De Cruquius uit 1849 is een van de drie gemalen waarmee de Haarlemmermeer tussen 1849 en 1852 is ingepolderd. Bovendien is het de grootste stoommachine ter wereld. Het gemaal is daarna nooit gemoderniseerd en is in 1933 buiten werking gesteld. Het is genoemd naar de Nederlandse waterbouwkundige Nicolaus Samuelis Cruquius, geboren als Nicolaas Kruik in 1678 te Vlieland. De imposante combinatie van techniek en architectuur maken dat De Cruquius een industrieelarcheologisch monument van wereldformaat is. Het gemaal heeft op zijn beurt de naam Cruquius gegeven aan het dorp in de nabijheid.

  Geschiedenis

Het gezichtsverlies door de Belgische onafhankelijkheid in 1830 en twee gevaarlijke stormen in 1834 en 1836 deden koning Willem I in 1837 besluiten tot het instellen van een staatscommissie die de droogmakingsplannen van het Haarlemmermeer moest beoordelen. En onmiddellijk ontbrandde een felle strijd tussen de voorvechters van de windmolen en die van de stoommachine. De strijd tussen wind en stoom werd door koning Willem I beslecht ten gunste van de vooruitgang. De droogmaking op stoomkracht werd een prestigeproject dat Nederland het industriële tijdperk inloodste. Men had uitgerekend dat er drie stoomgemalen nodig waren om het meer leeg te malen. In 1840 werd de eerste zode gestoken voor de 63 kilometer lange ringvaart en ringdijk. Nog voordat het meer was omsloten startte de bouw van De Leeghwater in 1845, die als prototype diende voor de twee andere. De bouw van De Lijnden en de Cruquius startte in 1847, ze werden voltooid in 1849. Na drie jaar en 3 maanden was 800 miljoen kubieke meter water opgepompt. De Staatscourant van juli 1852 kopte: De Meer is droog! In totaal kostte de droogmaking ruim 10 miljoen gulden. In tegenstelling tot De Lijnden en De Leeghwater is de Cruquius later niet gemoderniseerd. Het gemaal deed geen actieve dienst meer sinds 1912, vanaf dat jaar was de Cruquius een reservegemaal. In 1932 werd het definitief stilgelegd - de officiële sluiting vond plaats op 10 juni 1933. De stoomketels werden verschroot. De andere twee gemalen waren wel gemoderniseerd en konden vanaf die tijd ook zonder De Cruquius de polder drooghouden.

• 

  Gemaal De Cruquius

• 

  De imposante balansarmen van het gemaal

  Bouw

Alle drie de gemalen zijn gevestigd in neogotische gebouwen met elementen die typerend zijn voor deze stijl, zoals kantelen, zware steunberen, spitsbogen en rijk geornamenteerd traceerwerk. Ook binnen zijn neogotische elementen te vinden, zoals versierde gietijzeren trappen en pilaren. Van de drie gemalen is alleen de Cruquius in oorspronkelijke staat bewaard gebleven.

  Werking

De machinekamer uit 1849 is nog aanwezig. Hierin staat 's werelds grootste en best bewaarde stoommachine, de Cornish Engine met een cilinder van 3,66 meter doorsnee. Deze machine drijft acht balansarmen aan van elk 10.000 kilo die als tentakels naar buiten steken. Aan deze armen bevinden zich zuigers die als waterpomp werken. Samen brachten die bij elke slag van de stoommachine 64.000 liter water omhoog naar de ruim vijf meter hoger gelegen stortvloer rond de machinekamer, welk daarna door sluizen aan weerskanten van het ketelhuis de ringvaart instroomde.

  Museum

De Cruquius stond een tijdje stil en leeg, er waren plannen om het gemaal te slopen. De sloop ging niet door dankzij de inzet van de in 1934 opgerichte Stichting De Cruquius. De Stichting nam het gemaal over voor een symbolisch bedrag van 1 gulden en vestigde er in 1934 een museum. Plannen om de Cruquius als technisch museum te behouden dateren al van 1922. Na een restauratieproject van 20 jaar werd op 4 juni 2002 de machine door prins Willem-Alexander opnieuw (nu hydraulisch) in beweging gesteld. In de ketelhuizen geven modellen van molens, stoommachines en opvoerwerktuigen, poldermaquettes, oude kaarten en prenten een beeld van 2000 jaar strijd tegen het water. Ook is er een watermaquette die toont hoe Nederland eruit zou zien zonder dijken en wat een stormvloed teweeg brengt. De Cruquius is opgenomen in de Europese Industrieel Erfgoed-Route.

  Trouwen

• Sinds 2002 is het gemaal ook een officiële trouwlocatie.

• 

  Een van de zuigers tijdens het dalen

• 

  Dezelfde zuiger tijdens het stijgen. Het polderwater wordt omhooggebracht.

• 

  De zuiger van de stoommachine staat in zijn hoogste stand.

• 

  De zuiger van de stoommachine staat in zijn laagste stand.

• 

  Voorzijde oude stoomketel

• 

  Gietijzeren wenteltrap

  Naslagwerk

Corpus Cruquius - 160 jaar stoomgemaal De Cruquius, drs Vincent Erdin, Uitgeverij: Walburg Pers, 2007, ISBN: 978 90 5730 525 2

  Externe links

• Museum De Cruquius: geschiedenis van gemaal en museum, tevens bezoekersinformatie.
• Cruquius Museum: uitgebreide technische informatie, animaties, foto's, tekeningen, video's, historie.

Zie de categorie Gemaal Cruquius van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.

52°20'16" N, 4°38'17" O